Chiếc Nón Quê Hương


Nón nầy che nắng che mưa
 Nón nầy để đội cho vừa đôi ta                                           (Ca dao)

Nón lá không xa lạ với chúng ta, ngày nay ở hải ngoại   chỉ thấy nón lá   xuất hiện trên sân khấu, trình diễn nghệ thuật múa nón   và áo dài duyên   dáng mền mại kín đáo của thiếu nữ Việt Nam nổi bật   bản sắc văn hoá dân   tộc, áo dài và nón lá là nét đặc thù của phụ nữ   Việt Nam, chắc chắn   không ai chối cãi. Nếu mặc áo đầm, hay quần tây mà   đội nón không tạo   được nét đẹp riêng. Nón dùng để che nắng mưa, có lịch sử lâu đời đã   khắc trên trống đồng   Ngọc Lũ, trên thạp đồng Đào Thịnh vào khoảng 2500-3000   năm. Nón lá gần   với đời sống tạo nhiều nét bình dị, đoan trang, yêu   kiều, duyên dáng và  thực tiễn với đời sống nông nghiệp, một nắng hai   sương, trên đồng lúa,   bờ tre lúc nghỉ ngơi dùng nón quạt cho mát mẻ ráo mồ   hôi. Nón lá ở Việt   Nam có nhiều loại khác nhau qua từng giai đoạn lịch sử:

Nón dấu : nón có chóp nhọn của lính thú thời xa xưa  –

Nón gò găng hay nón ngựa: sản xuất ở Bình Định làm   bằng lá dứa đội khi   cỡi ngựa  -Nón rơm:  Nón làm bằng cộng rơm ép cứng

Nón quai thao: người miền Bắc thường dùng trong lễ hội

Nón cời :  nón rách  -Nón Gõ: Nón gõ làm bằng tre ghép cho lính hồi xưa

Nón lá Sen: cũng gọi là nón liên diệp

Nón thúng: thứ nón lá tròn bầu giống cái thúng.

Nón khua: Viên đẩu nón của người hầu các quan xưa

Nón chảo: thứ nón mo tròn lên như cái chảo úp nay ở   Thái Lan còn dùng

Nón cạp: Nón xuân lôi đại dành cho người có tang

Nón bài thơ: ở Huế thứ nón lá trắng và mỏng có lộng   hình hay một vài   câu thơ v.v.

Người Việt từ nông thôn cho tới thành thị đều dùng   nón lá, nhưng ít   người để ý nón lá có bao nhiêu vành, đường kính rộng   bao nhiêu cm?

Nón   lá tuy giản dị rẻ tiền nhưng nghệ thuật làm nón cần   phải khéo tay. Nghề   chằm nón không chỉ dành riêng cho phụ nữ mà cả những  người đàn ông   trong gia đình cũng có thể giúp chuốt vành, lên khung nón.  Với cây mác sắc, người làm nón chuốt từng sợi tre   thành 16 nan vành một   cách công phu ; sau đó uốn thành vòng thật tròn trịa và   bóng bẩy. Người   phụ nữ thì chằm nức vành. Để có được lá đẹp, họ  thường chọn lá nón non   vẫn giữ được màu xanh nhẹ, ũi lá nhiều lần cho phẳng   và láng. Khi xây   và lợp lá, người ta phải khéo léo sao cho khi chêm lá   không bị chồng   lên nhau nhiều lớp để nón có thể thanh và mỏng. Nghề   làm nón lá thường   sản xuất từ miền Bắc và miền Trung trong các làng quê   sau các vụ mùa, ở   các tỉnh miền Nam không thấy người ta chằm nón ?  Vật liệu làm nón tuy đơn sơ nhưng khó tìm loại lá làm   nón, lá mọc ở   những vùng núi, sau nầy người ta đem giống về trồng ở   vườn, có tên Du   Quy Diệp là lá làm tơi thời gian văn minh chưa phát triển,   người ta   dùng loại lá nầy làm cái tơi để mùa đông chống mưa   gió. Một loại khác   là Bồ Quy Diệp là loại mỏng và mền hơn để làm nón   lá.  Ngày nay dù đã phát triển nhưng trên những cánh đồng   lúa xanh tươi   ngoài Bắc, trong những trưa hè nắng gắt, người ta còn  dùng lá tơi để   che nắng, giống như con công đang xòe cánh.  Người ta chặt lá nón non còn búp, cành lá nón có hình nan   quạt nhiều lá   đơn chưa xoè ra hẳn phơi khô, cột lại thành từng bó   nhỏ gánh bán cho  những vùng quê có người chằm nón. Ở Quảng Nam ngày xưa   vùng Bà Rén   chuyên buôn bán nón lá, từ đó phân phối đến các chợ   như chợ Hội An, có   khu bán nón lá nhiều loại.    Lá non lúc khô có màu trắng xanh, người mua phải phơi lá   vào sương đêm   cho lá bớt độ giòn vì khô, mở lá từ đầu tới cuồng   lá, cắt bỏ phần cuối   cùng, dùng lưỡi cày cũ hay một miếng gan, đặt trên nồi   than lửa nóng   đỏ, dùng cục vải nhỏ độn giống như củ hành tây,   người ta đè và kéo lá   nón thẳng như một tờ giấy dài màu trắng, có nổi lên   những đường gân lá   nhỏ, lựa những lá đẹp để làm phần ngoài của nón.   Người ta dùng cái   khung hình giống như Kim Tự Tháp Ai Cập, có 6 cây sườn   chính, khoảng   cách giống nhau để gài 16 cái vành nón tròn lớn nhỏ   khác nhau lên   khung. Cái khung nầy phải do thợ chuyên môn làm kích   thước đúng cỡ khi   lợp lá và chằm nón xong, tháo nón ra dễ dàng. Nón   thường chỉ 16 vành  tròn làm bằng tre cật vót nhỏ đều nhau nối lại, Nón   bài thơ nhẹ mỏng   chỉ 2 lớp lá trong chen hình cảnh và các câu thơ, nón   thường độ bền lâu   hơn dày có 3 lớp phần trong lót thêm loại lá đót, (loại   cây nầy giống   cây sậy, khi trổ bông người ta lấy bông làm chổi) Chằm   xong nón tháo   khỏi khung, cắt lá thừa nức miệng nón và làm quai, nón   rộng đường kính   thường 41 cm, người ta phết phiá ngoài lớp mỏng sơn   dầu trong suốt nước   mưa không thấm qua các lỗ kim vào bên trong. Để có   được một chiếc nón,   phải trải qua 15 khâu, từ lên rừng hái lá, rồi sấy lá,   mở, ủi, chọn lá,   xây độn vành, chằm, cắt lá, nức vành, cắt chỉ…  Thời gian chưa có chỉ cước người ta dùng bẹ lá cây   thuộc loạithơm   (hùm) tước lấy phần tơ ngâm nước vài ba ngày cho nát   phần thịt của lá,   dùng bàn chải, chải lấy phần tơ dùng làm chỉ để   chằm nón, hay dùng chỉ   đoác. Nhưng sau nầy phát triển người ta dùng cước nhỏ   bằng nylon, chằm   nón có đường nét thanh nhã hơn. Nón lá đã đi vào thi ca   bình dân Việt   nam:  Nón em chẳng đáng mấy đồng,  Chàng mà giật lấy ra lòng chàng tham  Nón em nón bạc quai vàng  Thì em mới dám trao chàng cầm tay  Tiếc rằng vì nón quai mây  Nên em chẳng dám trao tay chàng cầm  Nón quai thao, hay nón thúng các cô gái Bắc thời xưa chưa chồng thường dùng, ngày nay đến Hà Nội không còn thấy ai đội nón quai thao, trên đường phố cổ trầm mặc dưới bóng cây cổ thụ, thiếu nữ Hà Nội che dù màu, đội mũ lát, đội mũ tân thời, nhưng vào thăm Văn Miếu sẽ thấy trình diễn văn hoá, hát quan họ, các cô đều trang sức giống như thời xưa với chiếc  nón quai thao Thưở xưa, con gái sau khi lập gia đình, bổn phận làm vợ, làm mẹ, họ chỉ  chú trọng đến niềm vui tận tụy làm tròn bổn phận trong gia đình, xao lãng những vẻ đẹp bề ngoài..

Chưa chồng nón thúng, quai thao
Chồng rồi, nón rách, quai nào thì quai…

Thân phận của những bóng hồng khi về chiều nhan sắc tàn phai:

Còn duyên nón cụ quai tơ
Hết duyên nón lá quai dừa cũng xong

Dáng dấp con gái Việt Nam mềm mại, dịu dàng, nếu trên đầu nghiêng nghiêng vành nón trắng. Nụ cười, ánh mắt giấu sau vành nón ấy mới cơ hồ e ấp, rạo rực vì những bâng khuâng…Mỗi thiếu nữ đều có một cái duyên để làm say đắm người khác phái. Nhưng tựu trung, nhan sắc của các nàng cũng không ngoài những điều đã được ca dao truyền tụng, Có nàng đẹp nhờ mái tóc thề hay cắt ngắn, đôi chân mày cong vòng như vầng trăng non dưới vành nón lá:

Sao em biết anh nhìn mà nghiêng nón
Chiều mùa thu mây che có nắng đâu
Nắng sẽ làm phai mái tóc xanh màu
Sẽ làm khô làn môi em dịu ướt
Còn ta mắt anh..

Có sao đâu mà em phải cúi đầu từ khước
Nếu nghiêng nón có nghĩa là từ khước
Thì mười ngón tay em sao bỗng quấn quít đan nhau
Nửa vầng má em bỗng thắm sắc hồng đào
Đôi chân bước ..anh nghe chừng sai nhịp.                                                              

Thu Nhất Phương

Ở Huế, có nhiều vùng chằm nón nổi tiếng từ xa xưa cho đến bây giờ như: Phú Hồ, Phước Vĩnh, Dạ Lê, Triều Sơn, Nam Phổ, Kim Long,Dương Nỗ, Tân Mỹ, Hương Sơ, Mỹ Lam, làng Chuồn, bên dòng sông Như Ý, thuộc xã Phú Hồ, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế làm nón bài thơ dáng thanh mảnh, độ mỏng, màu nón nhã nhặn người ta còn cắt những bứctranh với chùa Linh Mụ, cầu Trường Tiền, con đò trên sông Hương… và đặc biệt nhất là vài câu thơ chất chứa tâm hồn xứ Huế:

Sông Hương lắm chuyến đò ngang
Chờ anh em nhé, đừng sang một mình

                                                Ca dao

Sao anh không về thăm quê em
Ngắm em chằm nón buổi đầu tiên
Bàn tay xây lá, tay xuyên nón
Mười sáu vành, mười sáu trăng lên

                                                Nguyễn Khoa Điềm

Tà áo dài trong trắng nhẹ nhàng bay
Nón bài thơ e lệ nép trong tay

                                                Bích Lan

Những chiếc nón bài thơ thường trở thành vật “trang sức” của biết bao thiếu nữ. Lựa nón, lựa quai, cũng là một thú vui nên không ít người đã kỳ công đến tận nơi làm nón để đặt cho riêng mình với dòng thơ yêu thích. Buổi tan trường, các con đường bên sông Hương như dịu lại trong nắng hè oi ả bởi những dáng mảnh mai với áo dài trắng, nón trắng và tóc thề:

Dòng nước sông Hương chảy lặng lờ
Ngàn thông núi Ngụ đứng như mơ
Gió cầu vương áo nàng tôn nữ
Quai lỏng nghiêng vành chiếc nón thơ

Nón bài thơ hiện hữu trên khắp nẻo đường và trở nên gần gũi, thân quen trong cuộc sống thường nhật của phụ nữ Huế, dùng nónlá nâng hay đựng xoài, cũng tạo nên nét đẹp mỹ miều.

Anh về Bình Định ba ngày
Dặn mua chiếc nón lá dày không mua

Nón bài thơ đặc sản Huế, nón Gò Găng ở Bình Định còn gọi là nón ngựa làm bằng vành tre cật, chuốt nhỏ như tăm, đan thành ba lớp mê sườn; bên ngoài phủ lớp lá kè non, chằm bằng những đường chỉ tàu trắng muốt và đều đặn. Trên đỉnh chóp được gắn chụp bạc hoặc đồi mồi có chạm trổ long-lân-qui-phụng. Quai nón được làm bằng lụa xanh hoặc đỏ, bản rộng và đều người ta chằm một chiếc nón ngựa phải mất cả tháng trời dày công nhọc sức. Vì vậy giá thành rất đắt, nó chỉ dành cho những người cao sang quyền quí, những chức sắc quan lại của triều đình. Dần dần theo nhu cầu của giới bình dân, nón ngựa được cải biên thành ngựa đơn rồi nón buôn, nón chũm, rẻ hơn nhiều. Các loại này đều không có chụp bạc, nó được thay bằng những tua ngũ sắc ở chóp nón cho đẹp. Ở các vùng làm nón, ngày cưới, nhà giàu rước dâu bằng kiệu, chàng rể thì đội nón đi ngựa; còn những nhà nghèo cũng ráng sắm đôi nón ngựa cho cô dâu chú rể đội đi trong ngày cưới. Vậy nên có câu ca dao:

Cưới nàng đôi nón Gò Găng
Xấp lãnh An Thái, một khăn trầu nguồn

Ngày nay các cô gái làm nón hầu như không còn giữ được phương pháp làm nón ngựa nữa. Họ quen với công đoạn nhanh, giản tiện và dễ tiêu thụ của chiếc nón trắng mảnh mai – một sản phẩm của quá trình cải cách lâu dài. Để làm loại nón này phải qua nhiều công đoạn. Vấn sườn, lợp lá, chèn lá, chằm và nức. Việc làm lá đòi hỏi nhiều tính tỉ mỉ và kinh nghiệm lâu năm.Nghề nón là thuộc thị trấn Gò Găng, Nhơn Thành – An Nhơn. Nơi đây có một chợ nón lớn họp thường ngày từ 3-4 giờ sáng. Cứ hết một đợt làm được 25-30 chiếc thì bà con các vùng phụ cận lại mang nón đến bán và mua sắm vật liệu cho đợt sau. Mỗi tháng Gò Găng có thể cung cấp cho cả nước 50.000 chiếc nón. Gần đây nón Gò Găng còn được xuất khẩu sang các nước láng giềng như Trung Quốc, Lào, Cam-pu-chia dưới dạng cải biên cho hợp với xứ người. Như vậy, từ vùng núi cao nguyên mưa nguồn gió dữ cho đến các miệt vườn miền Nam:

Nhớ nón Gò Găng
Vầng trăng đập đá
Sông dài sóng cả
Người quân tử,
Khăn điều vắt vai..

Đời sống văn minh, phát triển nhưng nón lá Việt nam vẫn thuần túy nguyên hình của nó. Ở bất cứ nơi đâu, từ rừng sâu hẻo lánh, trên đồng ruộng mênh mông, dọc theo sông dài biển cả, đều thấy chiếc nón lá ngàn đời không đổi thay…

NGUYỄN QUÝ ĐẠI

http://www.trunghocthuduc.com/suutam/nonla.html

Comments are closed.